TÜRKÇEDE PALİNDROMLAR VE “KISITLA YAZMA”
Anlaşılan o ki bizde bilmecelere ve kelime oyunlarına meraklı bir avuç insan dışında palindromlarla ciddi olarak ilgilenen olmamış. Genel olarak kısıtlı yazma konusunda da durum farklı değil. Türkçede palindromlar hakkında yazılmış tek bir kitabın adını verebiliyoruz: “Anastas Mum Satsana: Anagramlar, Palindromlar ile Başka Dil ve Sözcük Oyunları Üstüne Denemeler” (Üstün Alsaç, Yapı Kredi Yayınları, Doğan Kardeş Kitaplığı 40, İstanbul, 1992, 172 sayfa). Mesleği mimarlık olan Üstün Bey (d. 1942) , söz konusu kitapta arkadaşı Orhan Tarkan’la birlikte ürettikleri palindromlara yer vermiş.
Alsaç’a göre, çıkış tarihini ve kaynağını tam bilemesek de (?) Türkçede kurulmuş en eski palindrom “Anastas, mum satsana” imiş (“Anastas” bir Rum ismidir bu arada) . Bu cümlenin “Anastas, kabak satsana”, “Anastas, keten etek satsana”, “Anastas, rulo iyi olur, satsana” gibi türevlerine de rastladım; ama orijinal versiyon herhalde “mum”lu olanı.
Internette yüzlerce Türkçe palindrom bulmak mümkün. Bunlardan iyi olduğunu düşündüklerimi Bachibouzouck sitesindeki palindromlar başlığı altında arşivleyeceğim. Neye göre iyi, diye sorabilirsiniz; aslında cevabım basit: Anlamlı, karmaşık ve elden geldiğince uzun palindromlar bence daha makbuldür. İstemeyeceğiniz kadar çok örneği bulunan anlamsız (daha doğrusu, “anlam bozukluğu içeren” diyelim) palindromların kusurlu oldukları açık; “karmaşık” derken ise şunu kastediyorum: Bir palindrom temel olarak iki biçimde oluşturulabilir: 1- Kendileri zaten birer palindrom olan kelimeleri basitçe yan yana getirerek, 2 – Palindrom olmayan kelimelerin kombinasyonu ile. Bizde palindromlar; “Anastas mum satsana”, “Ey Edip Adana’da pide ye”, “pay ederek iki kerede yap”, “traş şart” gibi en çok bilinen örnekleri de dahil olmak üzere, daha ziyade ilk yöntemle oluşturulmuşlar. Benim karmaşık diye nitelediğim, ikinci yöntemle oluşturulmuş bir palindroma ise, mesela “zamkı çok, o çıkmaz” cümlesini örnek verebiliriz.
“KISITLA YAZMA” SERÜVENİM
İlkin onsekiz yaşımda başladı. Nereden aklıma gelmişti, şimdi hatırlayamıyorum, ama bir zamanlar kafamda “Sarı arı ısırır ara sıra”, “El işi, yeşil, iyi Şili şeyi elliye!”, “Irzı kırık mızmız kızımız, kırk kırmızı Kırım kımızı zıkkım mı?”, “Ya İsa, Yahya, Asya Sisi! Yasa hassas, siyahsa asi!” gibi, ne idüğü kendinden menkul cümlelerle dolaşıyordum. Belirli bir kelimeyi seçiyor, sonra da sadece o kelimenin harflerini kullanarak dizeler/cümleler kurmaya çalışıyordum. Sonuç tatmin edici olmasa da, bu yolla bir “renkler” albümü hazırlamıştım.
Aynı şeyi ondört yıl sonra “kelime” kelimesiyle tekrar deneyecek, ama o kez bir şiir yazmaya uğraşacaktım (Yanıklar) :
kelime elim, kelime el melik!
elli melek elime kelle!
kekeme melike meme lekeli!
ille mekke emeli kel emekli!
kelime iklil, kelime ilmek!
lime lime kelime like me!
Tempo Denyot’un “connect” ve “disconnect” bölümlerinde ise şiiri ve ritmi, çevirmeli modeme sahip bir bilgisayarın internete bağlanırken verdiği mesajlardan ve chat dilinden çekip çıkartmaya çalışmıştım. Yine de kısıtla yazma konusundaki en sıkı sınavımı galiba “Rahatı Kaçan Ağaç-2003” ile vermiştim. Adı geçen işte, Melih Cevdet’in aynı isimli, bilindik, eski ve naif şiirini veri alarak ondan teknolojiye gönderme yapan çeşitli tekniklerle birçok alt ve üst-metin türettim. Bunların arasında en zorlandıklarım, öyle zannediyorum ki “sansürlü ağaç”, “aranjman ağaç”, “çaprazlanmış ağaç”, “semantik örneklenmiş ağaç” ve “mutant ağaç”tı. Söz konusu beş çalışmadan ilkinde Melih Cevdet’in şiirine sansür uygulamayı; “aranjman”da orijinal şiirin kelimeleriyle, hiçbir kelime dışarda kalmaksızın ve fazladan tekrar etmeksizin, yeni ve anlamlı bir şiir türetmeyi; “çaprazlanmış ağaç”ta şiiri başka bir şiirle çaprazlamayı; “semantik örneklenmiş ağaç”ta orijinal metni anlamı mümkün olduğunca bozmamaya çalışarak örneklemeyi; nihayet “mutant ağaç”ta ise şiiri anlam kaymasına yol açacak küçük mutasyonlara uğratmayı denemiştim (Bu teknik meselelere ilgi duyanlar – varsa – , işi http://www.workmanofchild.com/tr/digital/agac/ adresinde görebilirler).
Kelime oyunları, ilk şiirlerimde dahi vardı, hatta yıllar içinde bir “kelime oyunları kitabı” bile hazırlamıştım; ama itiraf edeyim ki palindromlarla bugüne dek uğraşmışlığım yoktu.
EN UZUN PALİNDROMİK CÜMLE
Şimdiye dek üretilmiş olan en uzun palindromik cümle, benim bildiğim kadarıyla İngilizce “Panama” palindromudur. Aşağıya bu palindromun üretilme hikayesini kısaca aktarmakta fayda görüyorum.
1948 yılında Leigh Mercer, konjonktüre de gönderme yaparak, kendisine ait olup olmadığını bilmediğim şu hoş palindromu ortaya atar:
A man, a plan, a canal – Panama!
35 yıl boyunca Panama palindromu bu şekilde, bir adam, bir plan ve bir kanaldan ibaret kalır. 1983 yılına gelindiğinde, her ne hikmetse, Jim Saxe Panama’ya bir de kedi eklemeye karar verir:
A man, a plan, a cat, a canal – Panama!
Aynı yıl Guy Jacobson, palindroma dört yeni kelime daha ekleyerek savaşı başlatır:
A man, a plan, a cat, a ham, a yak, a yam, a hat, a canal – Panama!
Nihayet o verimli senenin sonunda Guy Steele, palindroma aşağıdaki halini vermeyi başardığında herhalde bu sevimli oyuna da bir son vermiş olduğunu düşünür:
A man, a plan, a canoe, pasta, heros, rajahs, a coloratura, maps, snipe, percale, macaroni, a gag, a banana bag, a tan, a tag, a banana bag again (or a camel), a crepe, pins, Spam, a rut, a Rolo, cash, a jar, sore hats, a peon, a canal – Panama!
Gel gelelim, mertlik bozulacak ve bu işe bilgisayarlar karışacaktır. Dan Hoey 1984’te, programlama yardımıyla ürettiği 540 kelimelik Panama palindromunu yayımlar:
A man, a plan, a caret, a ban, a myriad, a sum, a lac, a liar, a hoop, a pint, a catalpa, a gas, an oil, a bird, a yell, a vat, a caw, a pax, a wag, a tax, a nay, a ram, a cap, a yam, a gay, a tsar, a wall, a car, a luger, a ward, a bin, a woman, a vassal, a wolf, a tuna, a nit, a pall, a fret, a watt, a bay, a daub, a tan, a cab, a datum, a gall, a hat, a fag, a zap, a say, a jaw, a lay, a wet, a gallop, a tug, a trot, a trap, a tram, a torr, a caper, a top, a tonk, a toll, a ball, a fair, a sax, a minim, a tenor, a bass, a passer, a capital, a rut, an amen, a ted, a cabal, a tang, a sun, an ass, a maw, a sag, a jam, a dam, a sub, a salt, an axon, a sail, an ad, a wadi, a radian, a room, a rood, a rip, a tad, a pariah, a revel, a reel, a reed, a pool, a plug, a pin, a peek, a parabola, a dog, a pat, a cud, a nu, a fan, a pal, a rum, a nod, an eta, a lag, an eel, a batik, a mug, a mot, a nap, a maxim, a mood, a leek, a grub, a gob, a gel, a drab, a citadel, a total, a cedar, a tap, a gag, a rat, a manor, a bar, a gal, a cola, a pap, a yaw, a tab, a raj, a gab, a nag, a pagan, a bag, a jar, a bat, a way, a papa, a local, a gar, a baron, a mat, a rag, a gap, a tar, a decal, a tot, a led, a tic, a bard, a leg, a bog, a burg, a keel, a doom, a mix, a map, an atom, a gum, a kit, a baleen, a gala, a ten, a don, a mural, a pan, a faun, a ducat, a pagoda, a lob, a rap, a keep, a nip, a gulp, a loop, a deer, a leer, a lever, a hair, a pad, a tapir, a door, a moor, an aid, a raid, a wad, an alias, an ox, an atlas, a bus, a madam, a jag, a saw, a mass, an anus, a gnat, a lab, a cadet, an em, a natural, a tip, a caress, a pass, a baronet, a minimax, a sari, a fall, a ballot, a knot, a pot, a rep, a carrot, a mart, a part, a tort, a gut, a poll, a gateway, a law, a jay, a sap, a zag, a fat, a hall, a gamut, a dab, a can, a tabu, a day, a batt, a waterfall, a patina, a nut, a flow, a lass, a van, a mow, a nib, a draw, a regular, a call, a war, a stay, a gam, a yap, a cam, a ray, an ax, a tag, a wax, a paw, a cat, a valley, a drib, a lion, a saga, a plat, a catnip, a pooh, a rail, a calamus, a dairyman, a bater, a canal – Panama!
Panama yarışı o günden bugüne bitmez; varılan son nokta Peter Norvig’in tam 17,826 kelimelik palindromudur (2007). Meraklısı, bu devasa palindroma http://norvig.com/pal17txt.html adresinden ulaşabilir.
Panama palindromu bir yana, çeşitli dillerde, çeşitli uzunluklarda yazılmış, ilginç palindromik şiir, öykü ve skeç örneklerini biraz araştırmayla Internette kolayca bulabilirsiniz. Bu arada, efsanevi Sydney Yendys’in efsanevi palindromik romanının başına gelenleri de muhtemelen okuyacaksınızdır zaten!
