« Eşekdikeni ve ben
Kışı müteakiben
Göklere çıvacağız
Yekinip yerimizden…«
Papatyagiller (Asteraceae) familyasından Carduus (Eşekdikeni) cinsi Türkiye florasında, 9’u endemik 32 taksonla (20 tür) temsil bulur.
Carduus nutans türü, 30-150 cm boylarında, dikenli kanatlı, dik gövdeli, gelişmiş kazık köklü, iki yıllık, otsu bir bitkidir. İlk yılında dipte rozet yapraklar çıkarır ve kışı böyle geçirirken, ikinci yılında gövde ve dallar sürerek mayıs-ağustos aylarında genellikle tek, bazen ikisi üçü bir arada, 3-5 cm, nadiren 7 cm çapında, mor ya da erguvani, ender olarak beyaz, az çok eğik kömeçler halinde, yüzlerce çiçekçikten oluşma, arıların sevdiği (nektar verici), hoş kokulu çiçekler açar. 30-60 cm’lik boya ulaşabilen almaşık dizilişli, çok parçalı, damarlı, batıcı dikenli, sapsız yaprakları; 14-22 mm’lik tüysü kanatçıklı, 4-6 mm boylarında, kahverengi-sarı tek tohumlu kuru meyveleri (aken) vardır.
Bir çiçek kömecinde 1200, bir bitkide 12 bin tohum gelişebilir. Tohumlar canlılığını altı yıldan fazla korur ve uçlarındaki tüylü kanatçıktan dolayı rüzgârla pek çok yere dağılabilir.
Çiçek kömeci sayısı da toprağa ve iklime göre değişir. Verimsiz topraklarda 1-20 adet, verimlilerde 20-50 adet. Bunlar gelişince 90-120 derecelik bir açıyla eğilirler. Genelde iki yıllık olan bitki, sıcak ve elverişli ortamda bütün gelişimini bir yıl içinde de tamamlayabilir.
Carduus Latincede « sivri uç » demek olan cardo’dan gelir ki bu cinsteki bitkiler sivri uçlu dikenlerle kaplıdır. Nutans da « eğik » demek.
Bu türün Türkçedeki adları: Eşekdikeni, Devedikeni, Kalkandikeni, Eğikdiken, Eğikbaşlı kangal, Kangaldiken (Afyon), Kengeldikeni (Balıkesir), Yıldırgöz dikeni (Amasya), Kuşkonmaz (Ağrı), Kerbeş (Şanlıurfa), Eşekkengeri, Devekengeri – Kangaldikeni (Manisa). Batı dillerindeki adı Miskdikeni.
Üretimi tohum ekilerek yapılır. Güneş gören, geçirgen, kireçli toprakları sever.
Gen merkezi Eski Dünya: Asya, Avrupa ve Afrika. Dünyanın ılıman iklime sahip bütün bölgelerine yayılmıştır. 18. yy’da ulaştığı Kuzey Amerika’da, ABD ile Kanada’da istila edici zararlı bir ota dönüşmüştür.
Ülkemizde Adana, Balıkesir, Bursa, Çanakkale, Erzurum, Eskişehir, İstanbul, Kayseri, Osmaniye, Sivas, Tekirdağ, Uşak, Yozgat illerimizde 0-2700 metrelerdeki dağlarda, yamaçlarda, ekili alanlarda, nadasa bırakılmış tarlalarda, ikisi endemik dört alttürüyle görülür.
Dikenlerine dikkat etme koşuluyla dekoratif amaçla kullanılabilir.
Bitkinin bütününden, ama özellikle çiçeklerinden hoş bir koku; taban kısımlarından kâğıt elde edilebilir.
Taze gövde ve dallar kaynatılarak kuşkonmaz lezzetiyle yenir.
Çiçekler ateş düşürücü ve kan temizleyicidir.
Linoleik asit (Omega 6) açısından zengin olan tohumlar damar sertliğini önleyici etki gösterir.
Manisa-Alaşehir’de taze tohumdan demlenen çayla el ayak mantarları yıkanır.
Kırklareli, Manisa, Kırşehir, Iğdır, Şanlıurfa illerimizde genç gövde kabuğu soyularak, Şanlıurfa’da çiçek kömecinin içi yenir.
Kırklareli’nde ishal, basur, şeker ve böbrek taşları; Amasya’da ishal, basur; Edirne’de prostat için kullanılır.
Anadolu’nun başka bazı yerlerinde de şeker hastalığı için kaynatma suyu içilir.
Ayıkangalı adıyla anılan Carduus crispus türü 50-120 cm boylarında, gür dallı, kıvırcık yapraklı, 1.5 – 2.5 cm çaplı kömeçler halinde, erguvan rengi, balverici çiçekler açan, sağlam kalın köklü, iki yıllık, otsu bir bitkidir. Ayıkangalı, Diken kelebeği (Vanessa cardui) tırtıllarının en sevdiği besinlerin başında gelir.
Kök vücut fonksiyonlarını düzenleyici (tahribat giderici) ve ağrı kesici özellikleriyle bilinir. Son yıllarda bitki özütünün kanser durdurucu etkilerinin olduğu saptanmıştır. Dileyelim ki araştırmalar sürsün, uygulamaya dönüşsün…
Deyip derin bir nefes alıyorum.
« Kırlar, eşek ve diken
Bu kadar güzel iken
Doldurup mumyalayıp
Kim bizi kente diken…«